İstanbul Sözleşmesi’nden çıkmak neyi değiştirdi, bayana şiddetle gayrette iç hukuk kâfi mi?

0

Fundanur Öztürk
Ankara

İstanbul Sözleşmesi’nin feshedilmesinin akabinde hükümet, Türkiye’nin mevcut iç hukukunun “hanıma yönelik şiddetle uğraş etmeye yettiğini” korumak için çaba sarfediyor. Fakat birçok hukukçu ve kadın örgütü birebir görüşte değil. BBC Türkçe, İstanbul Sözleşmesi’nden çekilmenin pratikte yaratacağı boşluğu ve bayana sertlik vakaları üstündeki olası tesirlerini araştırdı.

Türkiye 20 Mart’ta Cumhurbaşkanı kararnamesi ile kamuoyunda İstanbul Kontratı olarak malum, Bayana Yönelik Sertlik ve Aile İçi Şiddetin Önlenmesi ve Bunlarla Uğraşa Dair Avrupa Kurulu Sözleşmesi’nden çıktı.

Aile, Emek harcama ve Toplumsal Hizmetler Bakanı Zehra Zümrüt Selçuk 24 Mart’ta yapmış olduğu açıklamada, bayana yönelik şiddetle çabadaki tek aracın İstanbul Kontratı olmadığını söyleyerek, “Geldiğimiz noktada hem birincil hem de ikincil mevzuatımızda bayanlarımızı korumak, bayana yönelik şiddetle çaba etmek için lüzumlu tüm araçlarımız mevcut” dedi.

Lakin pek fazlaca kadın, her gün değişik kentte düzenlenen aksiyonlarla, İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme kararından geri adım atılmasını talep ediyor.

Uzmanlara nazaran, Türkiye iç hukuku, İstanbul Sözleşmesi’nin sertliği tanımlama ve sertlik karşısında “önleme, savunma, kovuşturma ve politika oluşturma” olarak dört başlıkta geliştirilmiş kararlarını “kısmen” kapsıyor.

İstanbul Sözleşmesi’ne uyum doğrultusunda çıkarılan ve kontratın iç hukuktaki izdüşümü olarak bedellendirilen 6284 Sayılı Kanun’un, kontratın temel prensipleriyle uyumlu olsa da mukaveleden “fazlaca daha dar kapsamlı” olduğu belirtiliyor.

BBC Türkçe’ye konuşan Avukat Selin Nakıpoğlu, İstanbul Sözleşmesi’nde yer edinen tüm unsurların ne 6284 sayılı maddede ne Türk Ceza Kanunu’nda, ne de Çağdaş Kanun’da yer aldığını söylüyor:

“İstanbul Kontratı suretiyle toplumsal cinsiyet temelli ayrımcılıktan böylesine detaylı bahseden, adam sertliğini detaylı bir halde işleyen ve devlete ödev yükleyen diğeri bir düzenleme var mı? Yok.”

‘Israrlı takip’ TCK’da kabahat değil

Hukukçular, hala pek fazlaca maddede bayana yönelik şiddete ilişkin mühim tamamlanmamış ve belirsizlikler bulunduğunu söylüyor.

Mesela İstanbul Mukavelesi ruhsal şiddetten fiziki şiddete, cinsel şiddetten gebeliğin zorla sonlandırılmasına, ısrarlı takipten zorla evlendirilmeye kadar çeşitli sertlik tipleri sıralıyor ve bu cürümlerin tamamının iç hukukta tanımlanarak cezalandırılması icap ettiğini söylüyor.

Fakat kadın örgütleri ve hukukçuların senelerdir devam eden ısrarına rağmen “ısrarlı takip” hala Türk Ceza Kanunu’nda cürüm olarak tanımlanmıyor.

2006 yılından itibaren Türkiye ismine mukavelenin hazırlık çalışmalarına katılan Prof. Feride Acar, “Hanım cinayetiyle son gören olguların birçoklarının, ısrarlı takiple başladığını görüyoruz” diyor.

Acar, bir kişinin başkasını isteği haricinde ve rahatsız edici halde ısrarla takip etmesinin fiili bir takip halinde olabileceği suretiyle, telefon ya da web üstünden de olabileceğini söylüyor.

Israrlı takip birçok Avrupa ülkesinde değişik bir hata olarak cezalandırılıyor.

İç hukukta ‘toplumsal cinsiyet’ tabiri yok

İstanbul Mukavelesi ve iç hukuktaki temel farklılıklar, şimdi bayana yönelik şiddetin toplumsal sebeplerini ortaya koyarken başlıyor.

Sözleşme, bayana karşı şiddetin “toplumsal cinsiyete dayandığını” ve “hanımlarla erkekler ortasında tarihten gelen eşitsiz güç bağlarının bir tezahürü bulunduğunu” söylüyor.

Mukavelede toplumsal cinsiyet için “cemiyet tarafında kadın ve adama yüklenen ve toplumsal olarak kurgulanan roller, davranışlar ve eylemler” tarifi yapılıyor.

Fakat Türkiye’de 6284 sayılı kanun dahil, bayana karşı işlenen kabahati toplumsal cinsiyete bağlı tarif eden rastgele bir mevzuat mevcut değil.

Bilhassa 2016 senesinde TBMM’de kurulan Boşanma Komitesi’nde, “toplumsal cinsiyetin, yalnızca şiddetin yapısal/toplumsal niteliğini ele almış olduğu ve adamın ferdî psikopatolojisi ile bağlantılı olan sertliği ekseriyetle görmezden geldiği” savıyla başlamış olan süreç, zaman içinde yaygın bir “toplumsal cinsiyet eşitliği karşıtlığına” dönüştü.

Uzmanlar ise mukavelenin özünde yer edinen “toplumsal cinsiyet” terimini dışlayan hiçbir yasal mevzuatın, bayana sertliği önlemekte kâfi olamayacağını korumak için çaba sarfediyor.

Prof. Feride Acar bu durumu şöyleki açıklıyor:

“Toplumsal cinsiyet terimini ve biyolojik cinsiyetin ötesindeki toplumsal olguları reddettiğinizde; şiddetin nedenlerini alkol, husus tüketimi ya da ruhsal dengesizlik suretiyle üçüncü, beşinci derecede olgulara bağlıyorsunuz anlama gelir. Oysa bayanlara yönelik şiddetin mühim toplumsal sebepleri var ve sorun kişisel vaka tahlili yapmayı çoktan geçti.”

“Kanunda toplumsal cinsiyet terimini görmediğinizde, sistemi, şiddete karşı palyatif bir grup önlemlerle, yüzeysel ve tek tek hadiselere yönelik gayrete yönlendiriyorsunuz. Oysa sertliği önlemeye yönelik siyasetler geliştirilmeli. İstanbul kontratı bu siyasetlerin iyi mi olması icap ettiğini, toplumsal cinsiyet eşitliğini işaret ederek tarif ediyor.”

Aile Bakanı Zehra Zümrüt Selçuk ise tıpkı görüşte değil:

“Bir metin üstünde fazlaca tartıştığımız için, şiddete sebep olan temel kök sıkıntıları konuşamaz, tartışamaz duruma geliyoruz. Şiddetin alkol, bağımlılık suretiyle birçok sebebi var. Akademisyenlerimize şiddetin gerçek kök nedenlerini araştırmak noktasında büyük vazifeler düşüyor.”

Mukavele, önleyici siyasetler için ülkelere yol haritası çiziyor

6284 sayılı yasaya nazaran, şiddete uğrayan ya da uğrama tehlikesi bulunan şahıslarla ilgili kollayıcı tedbir sonucu verilebilmesi için, şiddetin uygulanmış olduğu mevzusunda kanıt veya doküman aranmıyor.

Kanun, sertlik veya sertlik uygulama tehlikesinin varlığı halinde her insanın resmi makam veya mercilere ihbarda bulunabileceğine ve önleyici tedbir kararının geciktirilmeksizin verileceğine hükmediyor.

Buna karşılık Ankara Barosu Kadın Hakları Merkezi Lideri Avukat Ceren Kalay Eken, iç hukuktaki tüm pozitif yönde düzenlemelere rağmen, hala mağdurların soruşturma esnasında korunmasına ilişkin kâfi düzenlemelerin olmadığını ve bu eksikliği İstanbul Sözleşmesi’nin karşıladığını söylüyor:

“Evet mevcut kanun, şiddete uğrayan ya da şiddete uğrama tehlikesi içinde bulunduğunu söyleyen şahıs için, ‘Önleme mahiyetinde uzaklaştırma sonucu vereceksin’ diyor. Fakat İstanbul Mukavelesi genel olarak bu önlemenin iyi mi yapılacağını konu alıyor.”

“Toplumda ‘Ufak yaştan itibaren toplumsal cinsiyet eşitsizliğini ortadan kaldırmaya yönelik emek harcamalar yapmalısın’ diyor. ‘Eğitimde toplumsal cinsiyet eşitsizliğini kaldırmaya yönelik malzemeler kullanmalısın’ ve ‘Devlet çalışanları için sistemli olarak meslek içi farkındalık eğitimleri yapacaksın’ diyor. Kısaca ülkeye eşitsizliği tümüyle ortadan kaldırma yükümlülüğü yüklüyor.”

Avukat Eken, İstanbul Sözleşmesi’nin toplumsal cinsiyet eşitsizliği temelli cürümlere karşı “hem muhafaza hem tedbire hem de etkin soruşturma” mecburiliği getirdiğini söyleyerek, ayrıyeten, geliştirilmesi ihtiyaç duyulan pek fazlaca politika mevzusunda devlete yol haritası çizdiğini söylüyor.

‘Sertlik mağdurlarının başvuracağı dayanak merkezleri yetersiz’

Uzmanlar, Türkiye’de bayanların, maruz kaldıkları sertliği yetkili mercilere bildirmekte çeşitli zorluklarla karşılaştığını söylüyor.

İstanbul Mukavelesi ise imzacı devletlere, cinsel sertlik mağdurlarına dayanak hizmeti sunacak kriz merkezleri ya da cinsel sertlik sevk merkezleri oluşturma yükümlülüğü getiriyor.

Ayrıyeten ülke çapında 7 gün 24 saat aslına nazaran etkinlik gösteren fiyatsız telefon çizgilerinin oluşturulması icap ettiğini söylüyor.

Fakat iç hukukta bu kararların tam karşılığını bulmak mümkün değil.

Uzmanlar, kontratın imzalanmasının akabinde geçen dokuz yılda ne kriz merkezleri ne de 7 gün 24 saat çalışan bir telefon sınırı oluşturulduğunu söylüyor.

İçişleri Bakanlığı’nın geliştirdiği KADES uygulaması benzeri gayesi taşısa da, Türkiye’de her bayanın akıllı telefon sahibi olmadığı nedeni öne sürülerek “etkisiz” kalmakla eleştiriliyor.

Aile ve Toplumsal Siyasetler Bakanı Zehra Zümrüt Selçuk ise bu fonksiyonu yerine getirmesi için 81 vilayette Sertliği Tedbire ve İzleme Merkezlerinin (ŞÖNİM) hayata geçirildiğini, 355’i aşkın Toplumsal Hizmet Merkezi’nde, Şiddetle Çaba İrtibat Noktaları’nın kurulduğunu söylüyor.

Buna karşılık BBC Türkçe’ye konuşan Avukat Canan Arın Türkiye’deki kadın sığınma meskenleri ve ŞÖNİM’lerin İstanbul Sözleşmesi’nin tarif etmiş olduğu halde çalışmadığını söylüyor:

“Türkiye’de fazlaca azca sayıda kadın sığınma meskeni var, onlar da bayanlar için adeta bir cezaevi suretiyle kullanılıyor. Oysa bayanlar o sığınma meskenlerinde cep telefonlarını kullanabilmeli, sığınaktan çıkıp kendisine iş arayabilmeli sadece bunlar yapılmıyor. Mukaveleye nazaran bu meskenlerin aslolan hedefi, bayanların erkeklere muhtaç olmasından kurtulmasını ve kendi ayakları üstünde durmasını sağlamaktır.”

‘Alanında uzman takımlar oluşturulmadı’

İstanbul Mukavelesi, sertlik mağdurları ve failler üstünde çalışan takımların; kadın adam eşitliği, mağdurların muhtaçlıkları ve haklarının yanı sıra, ikincil mağduriyetlerin önlenmesi hususlarında ustalaşmış eğitim almış bireylerden oluşması icap ettiğini vurguluyor.

Sertlik olaylarının, çeşitli kurumlara sevk edileceği de düşünüldüğünde mukavele, bu eğitimlerin birden fazla kurum ve müessese ortasında koordineli olarak yürütülmesi icap ettiğini söylüyor.

Bu bağlamda sözleşme, toplumsal cinsiyet eşitsizliği temelli kabahatlerde vazife alan yargıçtan savcıya, kolluk işçisinden ruhsal dayanak sağlayıcılara kadar, her kamu işçisinin bu alanda uzman olması icap ettiğini öngörüyor.

6284 sayılı kanunda emsal kararlar daha hudutlu formda yer alırken, İstanbul Mukavelesi eğitimde izlenecek prosedürün ayrıntılarını konu alıyor.

Avukat Eken, “İstanbul Sözleşmesi’ne nazaran, alanında uzman ve senelerdir bu evraklara bakan şahısların emek harcaması fazlaca kıymetli. Fakat bizim vatanımızda, aile içi sertlik ya da cinsel saldırı çalışan savcıyı alıp aniden bilişim savcısı yapıyorlar” diyor.

‘Şiddete ilişkin kamusal data toplanmıyor’

Türkiye’nin bayana yönelik sertlik vakalarını raporlamasında çeşitli eksiklikler olduğu ve kamusal dataların İstanbul Sözleşmesi’ne uygun halde toplanmadığı eleştirisi de lisana getiriliyor.

6284 sayılı kanun, yalnızca ŞÖNİM’lere, “koruyucu ve önleyici tedbir kararlarına ilişkin” data toplama misyonu atıyor.

Oysa İstanbul Mukavelesi data toplama sürecine “hükümet kuruluşları, ulusal, bölgesel ve lokal parlamentolar ve idareler, ulusal insan hakları kurumları ve sivil cemiyet kuruluşları suretiyle ilgili tüm aktörlerin” müdahil olması icap ettiğini söylüyor.

Devletlere, her türlü sertlik vakasının yaygınlığını ve iyi mi bir eğilim içinde bulunduğunu pahalandırmak suretiyle halk anketleri ve araştırma yapma vazifesi yüklüyor.

Tüm informasyon toplama faaliyetlerinin ise kamuoyunun erişimine açık olması gerektiği vurgulanıyor.

İstanbul Sözleşmesi’nin bu gereklerinin yerine getirilmediği söyleyen Prof. Acar, “Tertipli olarak yönetimsel data toplamak, bu tarz şeyleri ulusal seviyede tek elde toplanmış ve ulaşılabilir hale getirmek ve bu verilen kıymetli olan tüm ögeleri içermesini sağlamak ve ulusal bir data tabanı oluşturmak gerekiyor” diyor.

  • Türkiye, İstanbul Sözleşmesi’nden çekildi
  • Meclis’in kabul etmiş olduğu İstanbul Mukavelesi’nin Cumhurbaşkanlığı kararıyla feshedilmesi hukuka uygun mu?
  • AKP kaynakları: İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme sonucu aylar evvel alındı
  • BM: İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme sonucu geriye atılmış bir adım
  • Biden, Türkiye’nin İstanbul Sözleşmesi’nden çekilmesinin hayal kırıklığı yarattığını deklare etti
  • Ayasofya’nın baş imamı Mehmet Boynukalın kim ve niçin tartışmaların odağında?
  • İngiltere’nin İstanbul Mukavelesi’ni onay süreci hangi evrede?

‘Politik iklim yargıçların kararlarını etkiliyor’

Dünya Hakkaniyet Projesi tarafınca her yıl açıklanan Hukukun Üstünlüğü Endeksi’ne nazaran, Türkiye 2020 senesinde hukukun üstünlüğünde 128 ülke ortasında 107. sırada yer aldı.

BBC Türkçe’ye konuşan kadın hakları savunucuları ve hukukçulara nazaran, Türkiye’de bağımsızlığını yitirmiş fazlaca sayıda hakim ve savcı, kadın hakları mevzusunda hukukun üstünlüğünü değil hükümet siyasetlerini benimseyen kararlara imza atıyor.

Bu bağlamda hükümetin İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme kararının, yargıçların iç hukuk kararlarını de yansıtmayan pek fazlaca “hukuksuz” karar vermesine niçin olacağı bedellendiriliyor.

Temel hakların maddelerle korunmasının kâfi olmadığını korumak için çaba sarfeden uzmanlar, Türkiye’de esen politik rüzgârın direkt bayana yönelik sertliği ve bu davalarda alınan neticeleri negatif etkileyeceğini düşünüyor.

Avukat Levent Pişkin, “Türkiye’de isterseniz en eksiksiz kanunu koyun; o denli bir yargıç, savcı ya da kolluk atarsınız ki o kanun aniden rezil olur. Bu yüzden İstanbul Sözleşmesi’ne nazaran ilgili takımlara tertipli eğitim verilmesi gerekir lakin bu yapılmadı” diyor:

“Bir trans müvekkilim tecavüze uğradı ve soruşturma başlatıldı. Failin üstünden tabanca çıkmasına rağmen kanıt yetersizliği nedeni öne sürülerek özgür bırakıldı. Şahıs özgür bırakılınca müvekkilimin can kaygısı oldu ve savunma sonucu almamız gerekti. Aile mahkemesine başvurduk ve 6284 sayılı kanunun İstanbul Sözleşmesi’ne atıf icra eden unsurunu bilhassa belirttik.”

“Mahkeme, hücum eden kişinin ‘aile bireyi’ olmadığı nedeni öne sürülerek müracaatımızı reddetti. Oysa 6284 sayılı yasa tam da bu yüzden çıktı, mevzu yalnızca aile fertleri değil. Bayana ya da toplumsal cinsiyete yönelik tüm cürümleri kapsıyor. İstanbul Kontratı ve birebir kanun uyarınca karara itiraz ettik lakin tekrardan reddedildi. Sözleşme ve kanun yürürlükteyken dahi bu türlü bir nefret ideolojisinde yaşayan yargıçlardan bahsediyoruz.”

6284 sayılı kanun da değiştirilir mi?

Yeni Akit müellifi Sefa Saygılı 27 Mart’ta piyasaya sürülen yazısında, “İstanbul Sözleşmesi’nin uzantısı olan 6284 sayılı yasanın ve yönetmeliğinin derhal yürürlükten kaldırılması şarttır” diyor.

Diğer bir Yeni Akit müellifi İbrahim Karataş’ın 29 Mart’ta ortaya attığı argümana nazaran hükümet 6284 sayılı kanunda düzenleme yapmayı düşünüyor.

BBC Türkçe’ye konuşan hukukçular da hükümetin bu türlü bir atılımda bulunmasından dert duyduklarını belirtiyor.

Avukat Nakıpoğlu, “Bir gece İstanbul Sözleşmesi’nden çekilmek demek; hukuk sistemimizde bayanları ve cinsel yönelimi sebebiyle adam şiddetine maruz kalan fertleri korumuş olan başka tüm regülasyonların da yakın tehdit altında olması anlama gelir” diyor.

Avukat Eken ise, “6284 uygun ki var. Onu da elimizden alırlar diye elimiz yüreğimizde” diyor.

kaynak : t24.com

Cevap bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Bu web sitesi deneyiminizi geliştirmek için çerezleri kullanır. Bununla iyi olduğunuzu varsayacağız, ancak isterseniz vazgeçebilirsiniz. Kabul etmek Mesajları Oku