Akademisyen Gülener Kırnalı: Cuma hutbeleri Sünni erkeklere okunması mümkün; Diyanet ve hutbeler siyasal iktidarla bugün daha iç içe

0

Diyanet’in 81 vilayetteki mescitlerde okunan 26 Şubat tarihindeki “Zor vakitlerde maneviyatımızdan dayanak almak” başlıklı Cuma hutbesinin  “Ant olsun ki sizi birazcık kaygı ve açlıkla; mallardan, canlardan ve eserlerden eksiltmekle sınayacağız. Sabredenlere müjde” âyeti ile verilmesi (Bakara Müddeti’- 155. Ayet) Diyanet İşleri Başkanlığı’nın şimdiki siyasete girmiş olduğu tartışmalarını bir kere daha alevlendirdi.

Akademisyen Ceren Lord’un Devlet içinde Diyanet başlıklı yazısında belirttiği suretiyle “Artık kılıcı eline alıp devletin önderliğinde ve sarı çizmeyi ayağına çekip afet bölgelerinde halkın yönetiminde merkezi bir rol oynayan bu kurumu diğer bir açıdan görmenin vakti gelmedi mi? “

Ayasofya’nın müzeden mescide çevrilmesinin akabinde baş imam olarak olarak görevlendirilen ilahiyatçı Prof. Mehmet Boynukalın’ın 8 Mart’ta “Sürekli “hanım cinayetleri” vurgusu, bayanı adama düşman etmeye çalışan bir sloganik medya propagandasıdır” ya da Merkez Bankası Lideri Naci Ağbal’ın misyondan alınmasının akabinde “Faizin azaltılması ve sonunda büsbütün kaldırılması hem İslam’ın hem de aklın gereğidir” kelamları, hem din ve devlet işlerinin odağındaki Diyanet’in misyon alanını, hem de Cuma hutbelerinin misyonunu bir kere daha münakaşaya açtı.

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e dinin araçsallaştırılması ve tek parti devrinde Cuma hutbeleri” mevzusunda doktora tezi çalışmalarını sürdüren akademisyen Gülener Kırnalı ile Diyanet’i, iktidarlara bağlı olarak bu kurumun değişen misyon alanını ve Cuma hutbelerini konuştuk

T24’ün sorularını yanıtlayan Kırnalı “Din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması” klişe düsturuna haiz devletin dini denetimi altına alarak tam aksini yaptığını” söylemiş oldu.

Devlet ya da siyasal iktidarın vatandaşa aktarmak istediği bilgiyi 85 bin mescitten ‘kutsiyet sahibi’ bir otoritenin ağzından verebildiğini belirten Kırnalı,  bunun “oldukça etkili bir endoktrinasyon aracı” bulunduğunu lisana getirdi. 

Gülener Kırnalı, hutbelerin bugün eskiye bakılırsa daha dünyevi, daha aktüele karşılık veren bir araçsallaştırmasının bulunduğunu tabir etti. Kırnalı hutbelerin “birlik” ve “kardeşlik” vurgusuyla ilgili de  “Unutmayalım ki Cuma hutbesi dediğimiz metin, Sünni erkeklere hitaben okunuyor” dedi.

Akademisyen Gülener Kırnalı’nın T24’ün sorularına verdiği cevaplar şöyleki:  

Diyanet, devlet denetimli din demek mi?

Diyanet İşleri Başkanlığı, isminden de her insanın anlayacağı suretiyle dinle ilgili tüm işlerin düzenlenmesi ve kontrolünden görevli bir kurum. Alışılmış burada din derken kastedilen yalnızca Sünni İslam. Ve bu kurum birinci kurulduğu günden bu yana Başbakanlık’a bağlı. Başbakanlık makamının lağvedildiği 2017 yılından beri de Cumhurbaşkanlığına bağlı olarak işliyor. Hâlihazırda Diyanet’in kuruluşunu ve işleyişini, devletle olan bağları üstünden ele alan bir takım emek harcama mevcut. Bu çalışmaların kıymetli bir kısmı da Diyanet’in varoluşunu Türkiye laikliği çerçevesinde kıymetlendirdi haklı olarak. Ben de Diyanet’e bu açıdan bakmanın yanlışsız bulunduğunu düşünüyorum.

Diyanet’in müessese emelinin, toplumsal, siyasal ve kültürel alanda dinin oldukça baskın ve tesirli olduğu bir yerde, ihtilalle beraber gelen yeni siyasal rejimin, yeni laik nizamın, yeni kültürel yapının tesis edilebilmesi için dinin toplumsal alandaki kuvvetli tesirini devlet nezdinde denetim ve denetim altına almak bulunduğunu söyleyebiliriz. Lakin burada Türkiye Cumhuriyeti’ne özgü ve onun denetiminde gelişen yeni bir Müslümanlığın buluş edildiğini söylemek de mümkün değil. Kısaca “devlet denetimli bir din” yerine değişik düzlemlerde tezahür eden dinî örüntülerin devlet denetimi altına alınmaya çalışıldığını söylemek daha gerçek olur.

“Yüksek ulemanın iktidarı, inişler ve çıkışlarla seyrede geldi”

Osmanlı’dan bugüne ­­­­­din hizmetleri daima kurumsal oldu… Şeyhülislam zaman süre adalet sarayı ve eğitim hizmetlerini de yürüttü. Din ve devlet işleri aslen daima iç içe olmuş. Din hizmetleri, inanç özgürlüğü niçin sivil alana bırakılmadı sizce?

Varsayım edersiniz ki bu probleminin tarihî, siyasal, toplumsal ve kültürel nedenlerle örülü epeyce karmaşık bir karşılığı olmalı. Her şeyden evvel, dinî iktidarın siyasal iktidarla eklemlenmesi ya da her iki iktidarın karşılıklı etkileşim içinde olması ne Osmanlı’ya, ne Cumhuriyet’e ne de İslam’a mahsus. Öte taraftan Osmanlı’dan Cumhuriyet’e ilerleyen bu tarihî izlekte de din işlerinden görevli olan fakat sizin de dediğiniz suretiyle din kümesi altında adlı işlerden eğitime varan geniş bir yelpazede bir takım gücü elinde bulunduran yüksek ulemanın iktidarı da zaman içinde inişler ve çıkışlarla, güçlenmeler ve güçsüzleşmelerle seyrede gelmiş.

Sadece Osmanlı ve Türkiye’yle sonlu olmamakla beraber genel olarak İslam dünyasında dinin bütünüyle sivil alana bırakıldığı, siyasal alanın dinî alandan keskin bir halde ayrıştığı bir nevi Protestan bir Müslümanlığın geliştiği bir örnek de yok ne yazık ki. Üstelik İslam’ın varoluşu itibariyle toplumsal yaşamın bir takım veçhesini kapsayan; daha da açıkçası siyasal, hukuksal, ekonomik düzlemlerde yaşamı düzenleyen inanç temelli bir tıp toplumsal akit bulunduğunu ve kendine içkin bir takım kod yarattığını akılda tutmak gerekir.

Bu manada “din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması” klişe düsturuyla kendisini tanımlayan Türkiye Cumhuriyeti laikliği, dini devletin denetimi altına alarak tam aksini yapmışken; bilhassa Emevi Periyodu’nden bu yana kadar da dini iktidarın sivil alana bütünüyle bırakıldığını hatta bırakılmaya niyetlenildiğini düşünmek bile hayalci bir görüş açısı olacaktır.

Diyanet İşleri Reisliği Cumhuriyet devrinde kuruluyor. Iyi mi bir süreklilik var Osmanlı’dan Cumhuriyet’e? Diyanet’in aktifliği devirlere nazaran değişti mi? Kısaca iktidarlara nazaran değişti mi?

Aslen Diyanet üstünden bir süreklilik anlatısı oluşturmak mümkün değil. Her ne kadar daha evvel de söylediğim suretiyle dinin siyasal iktidar tarafınca araçsallaştırılması üstünden bir sürekliliği izlemek mümkünse de Diyanet İşleri Başkanlığı bu sürekliliği bir seviyede kıran bir kopuş. Siyasal iktidara direkt bağlı bir formda yaratılan bu ofis, devletin bir uzantısı olarak din işlerini devlet lehinde düzenliyor. Olağan bunu kabaca söylüyorum, şu sebeple benim emek harcama alanım temel olarak Tek Parti periyodunda dinin araçsallaştırılması ve bu çerçevede Cuma hutbelerinin iyi mi kurgulandığı. Bu pratiğin iyi mi olageldiğini göstermek için de ortalama yüz yıl öncesinden alarak tarihî bir tahlil sunmaya çalışıyorum. Fakat bu kurumun işleyişi, Diyanet’in devletle olan alakası, devletin taleplerinin Diyanet vesilesiyle halka ulaştırılması suretiyle mevzularda birçok şey vakte ve koşullara nazaran değişim gösteriyor. Dinin sosyo-politik ve sosyo-ekonomik bağlamlarda araçsallaştırılması çatısı altında tarihî olarak uzun ve kapsamlı süreklilikler çizebiliriz. Fakat öte taraftan Cumhuriyet İhtilali ile beraber kurulan Diyanet’in tam da bu düzlemde yönetimsel ve siyasal bir kırılma yarattığını da söylemek zorundayım. Bununla beraber Diyanet’in aktifliği, söylemi, üretimi, devlet ve hükümetle bağlantısı vs. zaman içinde değişim gösterdi. Bu çizgi, yarın siyasal ve toplumsal kaideler değişik bir tarafa yanlışsız evrildiğinde yine buna uygun şekilde değişecektir.

“Cuma hutbeleri kuvvetli bir propaganda metni”

Tezinizde de bu hususta çalışıyorsunuz. Hutbelerin iyi mi bir fonksiyonu olmuş?

Hutbe dediğimiz metnin kıymeti temel olarak fonksiyonundan geliyor. Nedir bu fonksiyon? Her Cuma günü binlerce camiyi dolduran oldukça sayıdaki vatandaşa birebir anda seslenmenin fonksiyonelliği. Bu fonksiyonellik büsbütün devlet lehine düzenlenmiş bir fonksiyonellik. Şunu demek isterim: Türkiye’de günümüzde ortalama 85 bin cami var. Ve bu mescitlerin hepsinde Cuma namazı kılınıyor ve Cuma hutbesi okunuyor. Devlet ya da siyasal iktidar, her hafta 85 bin minberden milyonlarca yurttaşa aktarmak istediği bilgiyi aktarabiliyor. Üstelik bunu mukaddes bir yerde, kutsiyet sahibi bir otoritenin ağzından dinliyorsunuz. Bu açıdan son aşama kuvvetli bir propaganda metni, oldukça etkili bir endoktrinasyon aracı.

Bu fonksiyonellikten bahsederken şunu da söylemek lazım: Devletin resmi ideolojisini ya da siyasal ve toplumsal telaffuzunu yurttaşlara ulaştırmada iki ana mecrası olagelmiştir: okullar ve mescitler. Mescitlerin de okul çağını geçmiş yurttaşlar için bir okul bulunduğunu söyleyebiliriz. Bilhassa 1920’li, 30’lu, 40’lı yılları düşünürseniz, toplumun oldukça büyük kesiti kırsalda yaşayan ve okuryazar olmayan bireyler. Okul çağını geçmiş ve okuryazar olmayan yurttaşlara yeni vatandaşın iyi mi olması gerektiği bu hutbelerle anlatılıyor. Bu vasıta, yeni bilginin bilhassa kırsala ulaştırılmasında son aşama fonksiyonel. Bu sebeple de imana, İslam’ın asıllarına, Müslümanlığın faziletlerine değinmesinin yanı sıra kamu sıhhatinden şahsî hijyene, tavırlı olmaktan aile yaşamının sistemine, ziraî faaliyetlere ilişik tavsiyelerden Türk Hava Kurumu’na bağış yapılması gerektiğine varasıya toplumsal ve ekonomik hayata yönelik bir takım söylemi içeren metinler bunlar. Bu açıdan da hutbelerin içinde ne olduğu son aşama dünyevidir. Özetle en başından beri hutbelerin fonksiyonunu değerlendirirken Althusserci manada devletin bir ideolojik aygıtı olarak araçsallaştırıldığını söylemek mümkün.

Hutbelerin muhteva, kapsam ve mühlet açısından makul formatta hazırlandığını biliyoruz. O haftanın içeriğini kim beliriyor, denetleniyor mu metinler?

Bu, zaman içinde daima değişti. Cumhuriyet sonrasında bu içeriğin hazırlanması ve tek bir içeriğin tüm yurda yollanması açısından merkezileşme çabası var. Hutbelerin hazırlanması, dağıtılması ve okunmasına yönelik bir takım yönetimsel düzenleme yapılıyor. Sonrasında Diyanet tarafınca 1927 ve 1936’da iki tane Türkçe Hutbe kitabı basılıyor ve “Cuma günleri bu hutbeleri okuyacaksınız” diye yurdun dört bir yanına dağıtılıyor. Ankara’nın sıkı bir denetim ve denetim niyeti olsa da taşrada bu pratiği ne kadar denetim edebildiğini, imamların buna ne kadar riayet ettiğini tam olarak bilmiyoruz.

Ortada çeşitli değişimler olmakla beraber bu uygulama kabaca devam ediyor. Diyanet İşleri Başkanlığı, 1970 yılından itibaren iki haftada bir yayınladığı, 1978’den itibarense haftada bir yayınlamaya başladığı Diyanet Gazetesi vasıtasıyla, akabinde da 1991-2000 yılları ortasında çıkardığı Diyanet Aylık Dergi vasıtasıyla hutbe örnekleri yayınlamaya devam ediyor.

Gülener Kırnalı-Akademisyen

 

27 Mayıs sonrasında “Cuma günleri memleketin tüm mescitlerinde okunan hutbeler birebir mevzuda olacaktır.” diyen bir talimatın yayınlanması yine bu merkezileşme açısından değerlidir. 28 Şubat’ın akabindeyse hükümetin Diyanet İşleri Başkanlığı ve hutbelere yapmış olduğu direkt müdahalenin sonucunda 1997-2006 yılları ortasında Diyanet İşleri Başkanlığı Hutbe Komitesi her hafta tüm yurttaki mescitlerde okunması emeliyle bir hutbe yayınlamıştır. 2006 senesinde meydana getirilen yönetmelik değişikliği ile hutbelerin hazırlanması vilayet müftülüklerine devredildi, her vilayet müftülüğü bünyesinde oluşturulan hutbe komiteleri o ilin mescitlerinde okunması için haftalık hutbe metinleri yayınlamaya başladı. Sonrasında bir takım değişim yapılmış oldu lakin yürürlükteki yönetmelik unsuru “Başkanlıktan gönderilen hutbeler hiçbir surette ek ve çıkarma yapılmadan okunacaktır” demekte. Diyanet’in hutbe yayınlamadığı vakitler için bazı düzenlemeler var fakat esasen Diyanet de her hafta hutbe yayınlıyor.

“Bugünkü hutbeler siyasal iktidarla daha iç içe” 

Diyanet’in web sitesine baktığımda yakın devir Cuma hutbelerini görüyoruz. 2015’ten bu yana… Irkçılık var, global terör var. 15 Temmuz var, zekât ve faiz var, aile, ekonomi var, LGBTİ+’lar var. Kısaca aslen yenisi takip eden bir Diyanet görüyoruz. O manasıyla o kadar da ‘dünyevi’… Bu daima bu türlü mi olmuş ve gündemle bu paralellik gereksinimini iyi mi açıklarsınız?

Sanıyorum ki bu söylediğiniz, günümüzde Türkiye’nin absürt siyasal ve yönetimsel sisteminin içinde Diyanet’in de absürt bir şekilde kendini göstermesinden kaynaklanıyor. Evet, günümüzde eskiye bakılırsa daha dünyevi, daha yeniye karşılık veren bir araçsallaşma var. Hatta o denli kör göze parmak şekilde yapılıyor ki, muhafazakâr bölümden de mühim itirazlar günden güne artarak geliyor. İçinde bulunduğumuz otoriter rejimin gereklerine uygun olarak her an her gündem hususuna karşılık verme, rejimin çekince ve tehdit addettiği her şeyi anlık olarak terbiye ve inanç açıklamaları içine sokarak bertaraf etme gayesinde devlete bağlı bir söyleniş kurumu olarak işliyor.

Söylediğim suretiyle bugünküne benzeri şekilde her hafta her gündem hususuna cevap veren bir hutbe düzeneği geçmişte yok. Fakat tekrardan de birden fazla zaman siyasal iktidarın isteklerine paralel olarak dünyevi bahisleri merkezine almış, toplumsal ve ekonomik yaşamı düzenlemeye çalışmış. Seneler evvel Boğaziçi Üniversitesi Kütüphanesi’nde 1936 senesinde Diyanet tarafınca basılmış “Yeni Hutbelerim” başlıklı bir kitabı elime alıp karıştırdığımda şu cümleyi görmüştüm: “Ziraati kolaylaştıran, ziraatte feyiz ve rahmeti fazlalaştıran yeni yordamları almak ve kabili uygulama mahallerde bu tarz şeyleri uygulama etmek dinimizin emirlerindendir.” O periyot yurt dışından alınan yeni ziraat araçlarının satın alınması ve kullanılması için söylüyor bunu. Bu mevzuyu çalışmaya karar vermeme yol açan cümle de budur. Kısaca evvelce de bir seviyede böyleydi fakat bugün Diyanet’in kendisi ve ona bağlı olarak hutbeler de siyasal iktidarla daha iç içe, o yüzden daha dünyevi, toplumsal ve siyasal gelişmelere derhal cevap veren bir söylemsel vasıta haline geldi.

Hutbelerin devleti temsil etmesi, merkezi kelam söyleme gücü bir egemenlik hatırlatması yorumları da var. Bu bahiste neler söylersiniz? Hutbelerin kitlelere erişme ve onları mobilize etme kabiliyetinden de kelam ediliyor. Mesela Halifeliğin kaldırılmasından iki gün sonrasında hutbelerde halifenin adı yerine “millet” ve ‘Cumhuriyet”i ikame edilmesi sonucu verilmiş. Yeni olanın isteğini üretmek için ne kadar tesirli hutbeler?

Geçmişte iktidarı devralan şahıs egemenliğin sahibi bulunduğunu kanıtlamak için ismine para bastırır ve hutbe okuturdu. Bu manada hutbe okutma veya hutbeleri şu demek oluyor ki mescitten müminlere seslenme iktidarını ele geçirmek evvelce beri egemenliğin simgesidir. Hakikaten dediğiniz suretiyle hilafet kaldırılınca birinci iş hutbelerin millet ve cumhuriyet ismine okutulması oluyor. Ve tüm vilayetlere yollanan bir yazı ile “Hutbelerde isim zikredilmeksizin millet ve cumhuriyetin selamet ve saadetine yakarma edilmesi takarrür etmiş ve bu kararın bilcümle vilâyata bildirisi dâhiliye vekâletine havale edilmiştir” deniyor. Olağan burada Cumhuriyet ihtilali ile saltanatı kaldıran, birkaç ay sonrasında ise ülke içindeki çeşitli bölümlerin bir iktidar merkezi olarak gördükleri hilafet makamını da ilga eden yeni rejimin tam da bu sembol havuzu dâhilinde kendi ismine hutbe okutmuş bulunduğunu söyleyebiliriz. Bu bağlamda hutbe okutmakla egemenlik ortasındaki evvelden beri süregelen simgesel bağları sürdüren yeni rejim, Fransız İhtilali sürecinde Katolik mana dünyasının karşısında inşa edilen yeni ulusal külte bir seviyede benzeri bir şekilde yeni kutsalın “millet ve Cumhuriyet” kavramları çevresinde şekillendiğini duyurmaktadır.

“Cuma hutbeleri Sünni erkeklere hitaben okunuyor”

Hutbelerde ‘kardeşlik’ ‘birlik’ sık vurgulanan temalar. Buna rağmen kimler, hangi toplumsal kümeler yok hutbelerde?

Unutmayalım ki Cuma hutbesi dediğimiz metin Sünni erkeklere hitaben okunuyor. Cuma namazı yalnızca erkeklere farz olan bir namaz. Bu durum başlı başına bayanları, Alevileri veya gayrimüslimleri bu söylenişin muhatapları haricinde bırakıyor. Buna paralel olarak da içinde bulunduğumuz Müslüman ataerkil yapının içinde hutbelerin söylemsel niyeti de azca oldukça şudur: “Ey Müslüman adam! Ben sana uyman ihtiyaç duyulan kalıbı söylüyorum, sen de hem bu kalıba girmelisin hem de çevrendekileri bu kalıba sokmalısın.” Bu hutbelere özgü olmamakla beraber her daim devletin seslenme biçimidir. Kısaca bir manada toplumun temel özneleri addedilen bu Sünni erkeklere şöyleki bir misyon veriliyor: Ilk olarak devletin yarattığı normları uygulamak ve bu Sünni adamların geniş yaşam alanlarında kelam mevzusu normları yaygınlaştırmak. Sonrasında ise etraflarındaki bayanlara ya da onlar suretiyle mümin olmayanlara veya “makbul yurttaş” olmayan değişik değişik ögelere bu yaşam biçimini aktarmak, devletin istediği ve dayattığı normları iletmek.

Bu tarz şeyleri anlatmamın sebebi şu: Kardeşlik ve birlik temaları iki ayaklı olarak her zaman var olagelmiştir. Birincisi ulusal birlik ve beraberlik başlığı altında millet içindeki ayrışmaları törpüleyerek siyasal iktidara bütünsel bir toplumsal takviye yaratmak. İkincisi de ümmet birliği ve din kardeşliği içinde Müslümanlığı yüceltmek, gerek iç siyasette gerek dış siyasette iktidarın söylemsel ve ergonomik değişimlerine paralel olarak etnik, sınıfsal, sosyo-kültürel ayrımların yarattığı cari problemleri birebir inanca haiz olma halısının altına süpürmektir. Bunlar siyasal iktidarın isteğine nazaran bahisten bahse değişerek eklemlenen lakin daima olarak da işlenen temalardır.

Bunun yanı sıra birçok zaman hamasi bir lisanı de görmek mümkün. Ya da varsayım edebileceğiniz suretiyle Ermenilerle, Rumlarla, Musevilerle kardeşlikten pek kelam edilmez. Anayasal vatandaşlık bağını da umursamayan bir anlatı kelam bahsidir. Çoğulcu bir demokrasi yerine günümüz siyasal ve toplumsal yapısına benzeri şekilde o zaman ve yerdeki çoğunluğun anlık doğruları, ahlâkı, normları üstüne inşa edilen bir söyleniş. Başka bir deyişle siyasal iktidarın tarih anlatısı, cemiyet tahayyülü, yerleştirmeye çalmış olduğu etik normlar her neyse hutbelerde de onlar vardır.  Ve ne yazık ki bu normlar, bu anlatılar, bu terbiye çabucak derhal hiçbir zaman çoğulcu, eşitlikçi, barışçıl ve demokratik bir tonda sunulmaz.

 

 

kaynak : t24.com

Cevap bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Bu web sitesi deneyiminizi geliştirmek için çerezleri kullanır. Bununla iyi olduğunuzu varsayacağız, ancak isterseniz vazgeçebilirsiniz. Kabul etmek Mesajları Oku